2 . مسئوليت فردى كه بر دوقسم است : الف : وظيفه اى كه انسان به جوارح خود دارد ، جسم ( بعد حيوانى ) انسان به منزله ى مركب است كه وسيله اى لازم براى عروج انسان به عالم ملكوت به شمار مى آيد . از اين رو ، انسان دربرابر جسم خود مسئوليتهايى دارد و سستى در انجام آن باعث توليد اشكال در سير معنوى مىشود ، و در اين صورت خطاكار بشمار مى رود . پس انسان بايد مواظب جسم خود باشد . ب : وظيفه اى كه انسان نسبت به بعد معنوى و روحى خود دارد . اين وظيفه بسيار سنگين است و چنانچه در انجام آن كوتاهى شود روح بيمار مىشود و تمام افعال انسان را تحت تاثير قرار مىدهد . اگر اين بيمارى ، روح و معنويت را بميراند ، انسان مصداق اين آيه ى شريفه مىشود كه فرمود : « انَّ شَرَّ الدَّوابّ عِنْدَاللهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذينَ لَا يَعْقِلُونَ « 1 » » « همانا پست ترين جانوران نزد خداوند كسانى هستند كه ( بعد معنويشان نابود شده است و در برابر سخن حق ) كر و لال شده باشند و تعقل و تدبر نمى كنند . » پيدايش ظالمان و جنايتكاران بر اثر مردن روح معنوى انسان است . 3 . مسؤوليت هاى اجتماعى : منشاء اين وظيفه طبيعت اجتماعى انسان است ، و تكامل او وامدار اين صفت است ، چنانچه بدون حضور در ميان اجتماع پيمودن راه تكامل برايش ميسر نيست . اسلام به

--> ( 1 ) . سوره ى انفال ، آيه‌ى 22 .